دكتر عقيقى بخشايشي
43
طبقات مفسران شيعه ( فارسي )
برگزيده شده و جزء برنامه دروس دانشكدهها و مراكز علمى و تحصيلى انتخاب شده است كه سرگذشت اين كاوشگران بحار معرفت و كانونهاى انديشههاى اسلامى ، سرشار از آموزشها و حكمتها و آكنده از تجارب سازنده و معارف آموزنده مىباشد ، به يقين آنان در اثر انس و آشنايى بيشتر با نخستين سرچشمهء مبادى توحيدى ، و به علت غور و تعمّق در مبدأ و منشأ معرفت الهى ، جرعههايى از آن زلال رحمت را نوشيدهاند تا سرشار از عشق سوزان الهى گشتهاند ، و ازسوىديگر ، تاريخ و سرگذشت آنان تاريخ بازنگرى تحوّلات فكر و انديشه را در طول عهد اسلامى نشان مىدهد ، چون قرآن كريم محور انديشه و مبدأ حركتهاى فكرى و فرهنگى و مركز دايرهء تحقيق و مطالعات اسلامى بوده و هست و نبض حركت جوامع اسلامى عموما وابستگى تمام به نبض حركت تفسير و شتاب و كندى آن داشته است و نوسانات جوامع اسلامى را مىتوان با نگرش به تفسير و تاريخ آن به دست آورد . مفسّران عاليقدر قرآن ، در طول تاريخ اسلام ، با الهامگيرى از دانش و بينش عصر ، به سراغ قرآن رفتهاند ، مشكلات و مسائل جارى را به قرآن عرضه داشتهاند و در تفسير و گشودن نقاب از چهرهء حقايق قرآن با الهامگيرى از خود قرآن ، بهرهها و تجربيّاتى كسب كردهاند . ازاينرو ، بررسى تاريخ تفسير و مفسّران ، در واقع توجّه به مبانى انديشه و تفكّر و بينش اجتماعى و اعتقادى اسلامى مىباشد كه از اعتبار و الا و ارزش معنوى فوقالعادهاى برخوردار مىباشد . * مبانى فقهى و ازسوىديگر مىدانيم تكاليف شرعى مردم عمدتا از قرآن و سنّت ، سرچشمه مىگيرد و مفسّران والامقام در تعيين و تشريح احكام و وظايف شرعى متحمّل كوششها و زحمات ارجدار و ارزشمندى شدهاند . آنان محصول كوششهاى بىدريغ خود را در اختيار فقيهان عاليقدر اسلامى قرار دادهاند و بدين صورت نوعى تبادل معلومات و تعامل فكرى و دادوستد فرهنگى صورت پذيرفته است . ازاينرو ، علاوه بر مشكور بودن سعى و تلاش آنان ، خود زمينهساز و پايهگذار علوم فقهى و عامل حركت و پويايى شريعت نيز گرديدهاند ، بههمينجهت اغلب مفسّران ، خود نوعى فقيه ، و نوع « فقها » ، خود نوعى « مفسّران » قرآن نيز بودهاند . آنان در تبيين احكام خدا از همكارى و همفكرى همديگر سود و بهره بردهاند . گذشته از آنكه تعدادى از فقيهان ، تفاسير آيات الأحكام نگاشتهاند و تعدادى از مفسّران نيز كتابهاى فقهى آيات الأحكام را تدوين نمودهاند . مانند فاضل مقداد در تأليف كنز العرفان و فاضل جواد كاظمى در تأليف مسالك الأفهام فى آيات الأحكام و مقدّس اردبيلى در تأليف زبدة البيان و ديگران . . . . « 1 » * سرآغاز نهضتها تاريخ تفسير و مفسّران ، از جهات ديگرى نيز واجد اهميت و شايان توجّه و عنايت مىباشد كه ما به دو بعد قابل توجّه آن ، اشاره مىكنيم : 1 . بعد اجتماعى : تفسير در يك قرن اخير همراه با رستاخيز عظيم فكرى و تحوّلات اجتماعى در سراسر جهان اسلام همراه بوده است و اصلاحگران اسلامى چارهء كار خود را براساس بازگشت به قرآن و الهامگيرى از رهنمودها و ارشادهاى آن با استعانت
--> ( 1 ) جاى نويد است هر سه كتاب از سوى نويد اسلام در شرف نشر مىباشند .